VOEDINGSBODEM VOOR MIGRATIE

Waarom verlaten mensen de plek waar ze thuis zijn?

Mensen vertrekken zelden om één enkele reden. Oorlog, vervolging, gebrek aan werk of bestaanszekerheid, corruptie, familie, onderwijs en de hoop op een betere toekomst kunnen allemaal meespelen. Maar ook dat is niet het hele verhaal: iemand kan willen vertrekken en toch niet de middelen, contacten of mogelijkheden hebben om dat werkelijk te doen.

Daarom is de vraag “Waarom komen mensen hierheen?” eigenlijk te beperkt. Eerst moeten we begrijpen wanneer blijven moeilijk wordt, waarom een andere plek aantrekkelijker lijkt en wat iemand nodig heeft om daadwerkelijk te kunnen vertrekken.

Migratie begint niet aan de grens. Ze begint bij de vraag welke toekomst iemand thuis nog voor zich ziet.

1. Waarom vertrekken mensen?

Migratie wordt vaak uitgelegd met “duw- en trekfactoren”: problemen thuis duwen mensen weg, kansen elders trekken hen aan. Dat is nuttig, maar te eenvoudig. Onderzoek laat zien dat verschillende factoren tegelijk werken en dat dezelfde omstandigheid niet overal hetzelfde effect heeft. Beperkte kansen om een bestaan op te bouwen, slecht bestuur en corruptie hangen duidelijk samen met de wens om te migreren, maar ook familiebanden, sociale netwerken en persoonlijke verwachtingen zijn belangrijk.

Bovendien is willen vertrekken niet hetzelfde als kunnen vertrekken. Internationale migratie kost geld en vraagt informatie, gezondheid, vervoer, documenten en vaak contacten op de bestemming. Daardoor zijn de mensen met de grootste nood niet noodzakelijk degenen die het verst kunnen reizen. Mensen met iets meer middelen kunnen juist vaker in staat zijn om hun migratieplannen uit te voeren.

Dat maakt ook de populaire belofte “als we de oorzaken aanpakken, zal migratie vanzelf dalen” te simpel. Betere levensomstandigheden kunnen de wens om te vertrekken verminderen, maar kunnen mensen tegelijk meer middelen geven om te migreren. Ontwikkeling is dus waardevol omdat ze mensen meer kansen geeft - niet omdat ze een betrouwbare manier is om migratie te stoppen.

Het doel is niet mensen te laten blijven. Het doel is dat blijven óók een reële keuze kan zijn.

Wanneer wordt blijven moeilijk?

Bij oorlog en geweld is dat het duidelijkst: wanneer leven en veiligheid direct bedreigd worden, kan vluchten noodzakelijk worden. Maar ook zonder oorlog kan de druk groot zijn. In een repressieve staat kunnen politieke vervolging, willekeurige opsluiting, gedwongen dienst of het ontbreken van fundamentele vrijheden mensen het gevoel geven dat zij hun eigen leven niet kunnen bepalen.

Ook bestaanszekerheid telt. Armoede alleen verklaart migratie niet, maar werkloosheid, voedselonzekerheid, slechte toegang tot onderwijs of zorg en een onzekere toekomst kunnen samen zwaar wegen. Klimaatverandering werkt vaak als een versterker: droogte, hitte, overstromingen of mislukte oogsten komen boven op bestaande economische en sociale kwetsbaarheid. Daarom spreken we beter niet over één eenvoudige oorzaak, maar over omstandigheden die elkaar kunnen versterken.

Het gaat ook over vertrouwen

Mensen kijken niet alleen naar hun inkomen van vandaag, maar ook naar hun kansen voor morgen. Kun je erop vertrouwen dat opleiding loont? Dat regels voor iedereen gelden? Dat je zonder steekpenningen toegang krijgt tot diensten? Dat inspanning uitzicht biedt op vooruitgang? Wanneer dat vertrouwen verdwijnt, kan ook de wens groeien om elders een toekomst te zoeken.

Een studie met gegevens uit ongeveer 135 landen vond dat mensen die corruptie in hun overheid als wijdverspreid ervaren vaker zeggen te willen emigreren, vaker concrete plannen maken en vaker voorbereidingen treffen. Op de poster drukken we die verschillen uit als +25%, +15% en +16%. Dat zijn verbanden uit onderzoek, geen bewijs dat corruptie op zichzelf migratie veroorzaakt. Maar ze tonen wel dat vertrouwen in bestuur deel kan uitmaken van de beslissing om te blijven of te vertrekken.

2. Drie landen, drie verschillende verhalen

Gaza, Eritrea en Marokko staan bewust naast elkaar. Niet omdat de situaties vergelijkbaar zijn, maar omdat ze laten zien hoe verschillend de voedingsbodem voor migratie kan zijn: veiligheid, vrijheid en perspectief.

Gaza - veiligheid

In Gaza is de eerste vraag bijzonder fundamenteel: “Kan ik hier veilig blijven?” Volgens de Verenigde Naties raakten tijdens de oorlog minstens 1,9 miljoen mensen - ongeveer 90% van de bevolking - ontheemd. Velen moesten meerdere keren opnieuw vluchten. Maar ontheemd zijn betekent niet dat je het gebied kunt verlaten. Mensen kunnen telkens opnieuw moeten vluchten en toch nergens werkelijk weg kunnen.

Je kunt vluchten zonder weg te kunnen.

Eritrea - vrijheid

In Eritrea draait de vraag veel meer om vrijheid: “Kan ik hier mijn eigen leven bepalen?” Het land heeft sinds de onafhankelijkheid in 1993 geen nationale verkiezingen gehouden. Politieke oppositie en onafhankelijke media krijgen geen vrije ruimte, willekeurige detentie en verdwijningen worden al jarenlang gedocumenteerd en de nationale dienst duurt op papier 18 maanden maar kan in de praktijk jarenlang aanslepen. Hier kan vertrekken dus een uitweg worden uit een systeem dat diep ingrijpt in het persoonlijke leven.

Marokko - perspectief

Marokko toont een heel ander verhaal. In de nationale migratie-enquête van 2018-2019 gaf 40,3% van de 15- tot 29-jarige niet-migranten aan te willen emigreren. Bij werkloze niet-migranten was dat 50,9%. Dat betekent niet dat al die mensen daadwerkelijk zullen vertrekken. Het toont wel hoe sterk de wens kan zijn om elders kansen te zoeken.

Migratie kan dus ook ontstaan uit het verschil tussen de toekomst die iemand heeft en de toekomst die hij of zij voor zich ziet. Familie en vrienden in het buitenland kunnen daarbij belangrijk zijn: zij maken andere mogelijkheden zichtbaar en kunnen informatie of praktische hulp geven. Mensen migreren niet alleen naar plaatsen; ze migreren vaak ook naar mensen.

3. Wat kunnen wij doen?

Als migratie mee wordt gevormd door veiligheid, vrijheid, werk, bestuur en toekomstkansen, dan begint onze invloed niet pas aan de Europese grens. Ook onze handel, bedrijven, financiële regels en buitenlandse politiek hebben gevolgen. Dat betekent niet dat Europa kan bepalen wie migreert. Wel dat we mee vormgeven aan de omstandigheden waarin mensen hun keuzes maken.

Eerlijkere handel

Veel ontwikkelingslanden zijn sterk afhankelijk van de uitvoer van grondstoffen. Volgens UNCTAD waren in 2021-2023 95 van de 143 ontwikkelingslanden “grondstoffenafhankelijk”: meer dan 60% van hun goederenexport bestond uit grondstoffen. Dat maakt economieën kwetsbaar voor sterke prijsschommelingen. Eerlijkere handel gaat daarom niet alleen over een betere prijs, maar ook over handelsregels die lokale bedrijven, duurzame productie en arbeidsrechten ruimte geven.

Laat meer waarde lokaal blijven

Het maakt een groot verschil of een land alleen cacao, koffie, koper of andere grondstoffen uitvoert, of die producten ook zelf kan verwerken en er kennis en bedrijven rond kan opbouwen. Lokale verwerking, opleiding, technologie en sterkere lokale ondernemingen kunnen meer banen en economische veerkracht creëren. Dat garandeert geen lagere migratie, maar het vergroot wel de mogelijkheden om lokaal een toekomst op te bouwen.

Versterk geen repressie

Wanneer mensen vertrekken omdat hun rechten en vrijheid worden beknot, moeten we ook kijken naar de regimes en instellingen waarmee Europa samenwerkt. Dat betekent niet dat we mensen in autoritaire landen geen hulp meer mogen geven. Humanitaire hulp, onderwijs en steun aan burgers kunnen juist essentieel zijn. Het verschil is eenvoudig: steun mensen, niet hun onderdrukking. Europa kan bijvoorbeeld mensenrechtenschenders gericht sanctioneren en onafhankelijke organisaties en mensenrechtenverdedigers ondersteunen.

Laat geld niet wegvloeien

Ontwikkeling gaat niet alleen over hoeveel geld een land binnenkomt. Illegale geldstromen, corruptie, witwassen en belastingontduiking kunnen middelen wegtrekken die nodig zijn voor publieke diensten en infrastructuur. Daarom ligt de verantwoordelijkheid niet alleen bij het land waar geld verdwijnt. Ook Europese banken, bedrijven en overheden moeten voorkomen dat gestolen vermogen hier een veilige haven vindt, en meewerken aan het opsporen, bevriezen en teruggeven ervan.

Investeer in waardig werk

Een baan is niet automatisch een goede toekomst. Werk wordt pas echt een basis voor perspectief wanneer mensen er behoorlijk van kunnen leven, rechten hebben, vaardigheden kunnen opbouwen en enige zekerheid ervaren. Internationale handel en productieketens kunnen veel werk creëren, maar de kwaliteit van dat werk is belangrijk. Onderwijs, opleiding, arbeidsrechten en sociale bescherming horen daarom bij economische ontwikkeling.

4. Blijven moet een keuze kunnen zijn

Wereldwijde ongelijkheid speelt in dit verhaal mee. Niet alleen inkomen is ongelijk verdeeld, maar ook veiligheid, onderwijs, gezondheidszorg, politieke vrijheid en kansen op werk. Toch leidt meer welvaart niet automatisch tot minder migratie. De allerarmsten hebben vaak juist te weinig middelen om internationaal te migreren. Wie meer kansen en middelen krijgt, kan soms ook mobieler worden.

Daarom moeten we voorzichtig zijn met grote beloften. Eerlijkere handel, minder corruptie, mensenrechten en waardig werk zijn belangrijk omdat ze levens verbeteren en keuzemogelijkheden vergroten. We kunnen niet beloven dat ze migratie zullen doen verdwijnen - en dat hoeft ook niet hun maatstaf te zijn.

De kernvraag is uiteindelijk niet: “Hoe zorgen we ervoor dat mensen niet vertrekken?” Een eerlijkere vraag is: “Hoe zorgen we ervoor dat mensen niet hoeven te vertrekken omdat veiligheid, vrijheid of perspectief ontbreken?”

WE KUNNEN NIET BEPALEN OF MENSEN MIGREREN.
WE KUNNEN WÉL MEE BEPALEN IN WELKE OMSTANDIGHEDEN ZIJ DIE KEUZE MAKEN.

Bronnen en methodologische verantwoording

Voor deze tekst gebruiken we waar mogelijk internationale organisaties, officiële statistieken en oorspronkelijk onderzoek. Niet elk cijfer bewijst oorzaak en gevolg. Waar onderzoek alleen een verband laat zien, formuleren we dat ook zo. De drie landenvoorbeelden illustreren verschillende mechanismen; ze zijn niet bedoeld als onderlinge vergelijking van ernst of juridisch statuut.

MIGNEX - New insights on the causes of migration (2024) — Voor het samenspel van migratiefactoren, het onderscheid tussen willen en kunnen migreren en de rol van bestaansmogelijkheden, bestuur, corruptie en netwerken. Bron

MIGNEX - Tackling the root causes of migration (2023) — Voor de waarschuwing dat betere omstandigheden niet automatisch tot minder migratie leiden en dat beleid beter kan focussen op het vergroten van keuzemogelijkheden. Bron

Benjamin Helms - Exit or Voice? Corruption Perceptions and Emigration (2024) — Voor de Gallup World Poll-analyse achter de +25%, +15% en +16% op de poster. Het gaat om statistische samenhang na controles, niet om bewijs dat corruptie alleen migratie veroorzaakt. Bron

UNRWA - Situation Report #184 (2025) — Voor de VN-schatting dat minstens 1,9 miljoen mensen in Gaza, ongeveer 90% van de bevolking, tijdens de oorlog ontheemd raakten en velen herhaaldelijk moesten vluchten. Bron

Human Rights Watch - World Report 2026: Eritrea — Voor de actuele beschrijving van het ontbreken van verkiezingen sinds 1993, repressie, willekeurige detentie en de in de praktijk vaak langdurige nationale dienst. Bron

Haut-Commissariat au Plan, Marokko - Enquête Nationale sur la Migration Internationale 2018-2019 — Voor de migratie-intenties in Marokko: 40,3% bij 15-29-jarigen en 50,9% bij werkloze niet-migranten. Bron

UNCTAD - The State of Commodity Dependence 2025 — Voor de definitie van grondstoffenafhankelijkheid en de vaststelling dat 95 van 143 ontwikkelingslanden in 2021-2023 voor meer dan 60% van hun goederenexport afhankelijk waren van grondstoffen. Bron

Wereldbank - Illicit Financial Flows — Voor de uitleg dat illegale grensoverschrijdende geldstromen binnenlandse middelen en belastinginkomsten kunnen verminderen en internationale samenwerking vereisen. Bron

Raad van de Europese Unie - EU Global Human Rights Sanctions Regime — Voor het Europese instrument om personen en organisaties die verantwoordelijk zijn voor ernstige mensenrechtenschendingen gericht te treffen, onder meer met reisverboden en bevriezing van tegoeden. Bron

Internationale Arbeidsorganisatie (ILO) - Achieving decent work in supply chains — Voor de rol van internationale productieketens in werkgelegenheid en technologieoverdracht, en voor het belang van arbeidsrechten en degelijk werk. Bron

Redactionele keuze: cijfers over migratie-intenties worden niet voorgesteld als cijfers over daadwerkelijke migratie. Verbanden uit observationeel onderzoek worden niet als causale effecten beschreven. Beleidsvoorstellen worden gepresenteerd als manieren om veiligheid, vrijheid, bestaanszekerheid en keuzevrijheid te versterken - niet als gegarandeerde instrumenten om migratie te verminderen.