SANS-PAPIERS

Zonder wettig verblijf. Maar niet zonder een leven hier.

Mensen zonder wettig verblijf wonen soms jarenlang in België. Ze bouwen relaties op, werken, zorgen voor anderen en krijgen kinderen. Hun kinderen gaan naar school. Sommigen zijn nog maar kort in België, anderen wonen hier al vele jaren. Juridisch hebben ze één ding gemeen: ze hebben geen geldig verblijfsrecht. Maar achter die ene juridische situatie gaan heel verschillende levensverhalen schuil.

Wie zijn deze mensen? Hoe raakt iemand zonder wettig verblijf? Waarom vertrekt niet iedereen wanneer het verblijfsrecht eindigt? En wat betekent het om lange tijd te leven zonder zekerheid over wonen, werken en toekomst? De vragen lijken eenvoudig. De antwoorden zijn dat veel minder.

1. HOE WORD JE SANS-PAPIER?

Bij het woord sans-papier denken we gemakkelijk aan iemand die zonder toestemming België is binnengekomen. Dat gebeurt, maar het is maar één mogelijke weg. Sommige mensen kwamen legaal om te studeren, te werken, familie te bezoeken of voor een kort verblijf. Als hun verblijfsrecht eindigt en ze blijven, kan hun verblijf onwettig worden. Anderen vroegen internationale bescherming en kregen uiteindelijk een negatieve beslissing. Daarnaast zijn er mensen die zonder de vereiste toestemming binnenkomen of hier verblijven.

“Zonder papieren” zegt vooral iets over iemands huidige verblijfssituatie — niet noodzakelijk over hoe die persoon België is binnengekomen.

Dat onderscheid is belangrijk. Een student van wie het verblijfsrecht afloopt, een afgewezen asielzoeker en iemand die zonder toestemming het land binnenkwam, kunnen uiteindelijk allemaal zonder wettig verblijf zijn. Hun voorgeschiedenis, banden met België en mogelijkheden om te vertrekken kunnen sterk verschillen.

Hoeveel mensen zijn er?

Er bestaat geen register waarin we eenvoudig kunnen tellen hoeveel sans-papiers vandaag in België wonen. Onderzoekers van de Vrije Universiteit Brussel maakten daarom een schatting op basis van overlijdensgegevens. Voor 2016 ramen zij ongeveer 112.000 niet-EU-burgers zonder legaal verblijfsstatuut, diplomatiek statuut of lopende asielaanvraag.

≈ 112.000 — de beste beschikbare nationale schatting voor deze afgebakende groep, op basis van gegevens rond 2016. Geen telling van het aantal sans-papiers vandaag.

Dat onderscheid is belangrijk. De 112.000 is geen cijfer voor 2026 en omvat niet iedereen die juridisch geen reguliere verblijfsstatus heeft. Het is wel een van de best onderbouwde nationale schattingen voor een groep die moeilijk rechtstreeks te tellen is. Hoeveel mensen vandaag zonder wettig verblijf in België leven, weten we dus niet precies.

2. WAAROM TOCH BLIJVEN?

Als iemand geen recht heeft om in België te verblijven, is het juridische uitgangspunt dat die persoon vertrekt. Een bevel om het grondgebied te verlaten (BGV) legt in principe een vertrekplicht op. Maar een bevel en een effectieve terugkeer zijn niet hetzelfde. Op de poster tonen we vier mogelijke situaties: iemand mag niet terugkeren, kan niet terugkeren, zit nog in een onzekere situatie, of vertrekt niet. Dat is een eenvoudig verklarend schema, geen officiële juridische indeling. In werkelijkheid kunnen situaties overlappen en veranderen.

Soms mag iemand niet worden teruggestuurd omdat fundamentele mensenrechten dat verhinderen. Soms is terugkeer praktisch moeilijk, bijvoorbeeld omdat reisdocumenten ontbreken of het land van herkomst de persoon niet toelaat. In andere gevallen loopt nog een procedure of beroep. Niet elk beroep schorst een verwijdering automatisch. En er zijn ook mensen die wél kunnen terugkeren maar niet vertrekken, bijvoorbeeld omdat ze onderduiken of bewust kiezen om te blijven. Familie, kinderen, werk en een leven dat intussen in België is opgebouwd kunnen daarbij een rol spelen.

Een bevel om te vertrekken creëert een juridische vertrekplicht. Het is nog geen effectieve terugkeer.

Ook cijfers over terugkeer moeten voorzichtig worden gelezen. DVZ registreerde in 2024 6.381 gecontroleerde vertrekken van vreemdelingen in onwettig verblijf. Mensen die zelfstandig vertrekken zonder tussenkomst van de Belgische overheid of IOM worden niet altijd geregistreerd. Daarom kunnen we het aantal geregistreerde vertrekken niet zomaar delen door het aantal bevelen om te vertrekken om een betrouwbaar terugkeerpercentage te krijgen.

Een dossier kan stilstaan. Een leven niet.

Een verblijfsstatuut kan jarenlang hetzelfde blijven. Een mensenleven doet dat niet. Mensen maken vrienden, leren een taal, krijgen een partner, zorgen voor anderen, vinden werk of krijgen kinderen. Kinderen gaan naar school en sociale netwerken ontstaan. Dat betekent niet dat iedere sans-papier al jarenlang in België woont, of dat lang verblijf automatisch recht geeft op verblijf. Het betekent wel dat tijd gevolgen heeft, ook wanneer het juridische statuut niet verandert.

3. LEVEN IN ONZEKERHEID

Geen wettig verblijf hebben is meer dan een juridische situatie. Het beïnvloedt ook het dagelijkse leven. Mensen zonder wettig verblijf mogen een woning huren op de private markt, maar hebben in principe geen toegang tot sociale huisvesting en kunnen vaak moeilijk een regelmatig inkomen aantonen. Onderzoek en rapporten beschrijven daarom vaker instabiele, overbevolkte of onveilige huisvesting. Dat geldt niet voor iedereen, maar een onzeker verblijfs- en inkomensstatuut maakt mensen kwetsbaarder.

Ook werken is moeilijk. Volwassenen zonder wettig verblijf mogen in België in principe niet legaal werken, behalve in enkele zeer beperkte uitzonderingen. Toch werken veel mensen: sommigen blijven werken nadat hun verblijfsrecht vervalt, anderen werken informeel. Hun arbeidsrechten verdwijnen daardoor niet. Ook iemand zonder wettig verblijf kan bijvoorbeeld recht hebben op loon en bescherming bij een arbeidsongeval. Maar die rechten opeisen is vaak moeilijker. Wie afhankelijk is van een werkgever of bang is zijn werk te verliezen, staat zwakker. Zo kunnen zwartwerk, afhankelijkheid en uitbuiting gemakkelijker ontstaan.

Wat doet langdurige onzekerheid met mensen?

Langdurig leven zonder zekerheid over je verblijf kan zwaar wegen. Belgisch onderzoek uit 2024 vergeleek mensen met en zonder wettig verblijf. De mensen zonder wettig verblijf hadden vaker problemen na hun migratie en rapporteerden meer angst, depressieve klachten en traumagerelateerde symptomen. Vooral problemen rond werk en angst om te worden teruggestuurd kwamen vaak terug.

Ook internationaal onderzoek wijst in dezelfde richting. Een grote overzichtsstudie uit 2024 bundelde 58 onderzoeken naar mensen die langdurig in onzekerheid leven over hun verblijfsstatus. Ook daar zien onderzoekers vaker psychische problemen. De voortdurende onzekerheid, dreiging van uitzetting, sociale uitsluiting en stigmatisering kunnen zwaar wegen. Dat betekent niet dat het ontbreken van papieren de enige oorzaak is: moeilijke ervaringen vóór of tijdens de migratie kunnen eveneens een belangrijke rol spelen.

Belgisch en internationaal onderzoek laat zien dat langdurige verblijfsonzekerheid vaak samengaat met een slechter psychisch welzijn. Het bewijst niet dat het ontbreken van papieren bij iedereen de oorzaak daarvan is.

En ondertussen gaat het gewone leven verder. Kinderen zonder wettig verblijf hebben in België recht op onderwijs. Wie medische zorg nodig heeft en onvoldoende middelen heeft, kan onder voorwaarden een beroep doen op dringende medische hulp. Die hulp is ruimer dan alleen spoedgevallen. Mensen moeten ook ergens wonen en een inkomen vinden. Geen verblijfsrecht hebben, betekent niet dat menselijke behoeften verdwijnen. De vraag is daarom ook onder welke omstandigheden mensen zonder wettig verblijf in onze samenleving leven.

4. WERK IS GEEN VASTE TAART

In het migratiedebat leeft soms het idee dat er een vast aantal banen is: als er iemand bijkomt, zou iemand anders dus een baan verliezen. Maar een economie werkt niet zo eenvoudig. Nieuwe inwoners zijn niet alleen mogelijke werknemers, ze zijn ook consumenten. Ze huren een woning, kopen eten en andere goederen en gebruiken vervoer en diensten. Daardoor ontstaat extra economische activiteit en kan ook de vraag naar werknemers toenemen.

Onderzoek in Duitsland maakt dat goed zichtbaar. Nieuw aangekomen vluchtelingen mochten tijdens hun eerste maanden niet werken. Ze kwamen dus nog niet op de arbeidsmarkt, maar gaven wel geld uit en gebruikten lokale diensten. Onderzoekers zagen dat daardoor lokaal extra werk ontstond, vooral in sectoren die goederen en diensten ter plaatse leveren. Dat betekent niet dat elke nieuwkomer automatisch een nieuwe baan creëert of dat er nooit concurrentie is. Het toont wel dat het aantal banen geen vaste taart is die over steeds meer mensen moet worden verdeeld.

Meer mensen betekenen niet alleen meer potentiële werknemers, maar ook meer consumenten. Daardoor kan ook de economische activiteit en de vraag naar arbeid toenemen.

Wat weten we over België?

Ook de Nationale Bank onderzocht wat immigratie betekent voor de Belgische economie. In haar model nam door recente immigratie niet alleen de bevolking toe, maar ook de totale economische activiteit. Gemiddeld vond de NBB voor mensen die al in België woonden geen negatieve effecten op lonen, werkloosheid, deelname aan de arbeidsmarkt, netto-inkomen of welvaart. De gevolgen zijn niet voor iedereen gelijk: groepen die op de arbeidsmarkt sterk op nieuwkomers lijken, kunnen meer concurrentie ervaren.

Er is wel een belangrijke beperking: deze NBB-studie gaat niet over sans-papiers. Mensen zonder verblijfstitel zitten niet in de gebruikte administratieve gegevens. We kunnen dus niet uit deze studie afleiden wat er precies zou gebeuren als België sans-papiers toegang geeft tot legaal werk. Ze toont wel dat arbeid en economische vraag geen vaste hoeveelheden zijn. Ook voor de overheidsfinanciën speelt werk een grote rol: wie formeel werkt, neemt deel via loon, belastingen en sociale bijdragen.

5. DRIE BELEIDSOPTIES

Wanneer iemand zonder verblijfsrecht in België blijft, zijn er in grote lijnen drie mogelijke uitkomsten. De eerste is terugkeer, wanneer die wettelijk toegestaan, veilig en praktisch mogelijk is. De tweede is blijven zonder verblijfsrecht. De persoon verdwijnt dan niet, maar wonen en werken gebeuren vaker buiten de formele systemen. De derde mogelijkheid is regularisatie: iemand die al in België verblijft, krijgt onder bepaalde voorwaarden alsnog een verblijfsrecht. Elke uitkomst heeft gevolgen. Daarom is het belangrijk die gevolgen eerlijk te bekijken.

Regularisatie is geen automatisch recht

België kent onder meer humanitaire regularisatie via artikel 9bis en medische regularisatie via artikel 9ter. Bij 9bis moet iemand aantonen dat er uitzonderlijke omstandigheden zijn waardoor het onmogelijk of bijzonder moeilijk is om de aanvraag vanuit het buitenland te doen. DVZ beoordeelt elk dossier afzonderlijk. Er is geen wettelijke termijn waarbinnen een beslissing moet vallen en de aanvraag geeft op zichzelf geen verblijfsrecht. In 2024 werden 4.861 nieuwe 9bis-aanvragen ingediend en 6.139 dossiers afgesloten. Omdat het niet om precies dezelfde dossiers gaat, kun je daar geen eenvoudig slaagpercentage uit berekenen. Artikel 9ter gaat over medische redenen en heeft andere voorwaarden.

Langdurig verblijf op zichzelf geeft in België geen automatisch recht op regularisatie.

6. REGULARISATIE: BUIKGEVOEL EN ONDERZOEK

“Dan komen er alleen maar meer.”

De redenering klinkt logisch: als mensen verwachten dat ze later misschien geregulariseerd worden, kan dat anderen aanzetten om te komen of te blijven. Maar wat toont onderzoek? Spanje regulariseerde in 2005 een grote groep mensen zonder wettig verblijf. Twee studies vonden voor die operatie geen bewijs dat de regularisatie daarna extra migratie aantrok. Dat bewijst niet dat een aanzuigeffect nooit kan bestaan. Het betekent alleen dat onderzoekers het bij deze Spaanse regularisatie niet vonden.

“Ze werken toch niet.”

De Belgische studie Before & After volgde 577 mensen die bij de regularisatiecampagne van 2000 een verblijfsrecht kregen. Vijf jaar later stonden 293 van hen — ongeveer 51% — geregistreerd als werkend. Dat toont dat een aanzienlijk deel werkte, maar niet dat regularisatie daarvoor de oorzaak was. Om dat te bewijzen zou je moeten vergelijken met een gelijkaardige groep die niet werd geregulariseerd.

“Dat werkt in Spanje omdat ze de taal spreken.”

Taal helpt om werk te vinden, maar is niet de enige factor. Onderzoek van de Nationale Bank wijst ook op opleiding, erkenning van diploma’s en vaardigheden, sociale netwerken, discriminatie en de werking van de Belgische arbeidsmarkt. De studie gaat niet specifiek over sans-papiers, maar toont wel waarom taal alleen onvoldoende is om verschillen in werk te verklaren.

“Regularisatie beloont zwartwerk.”

Een Spaanse studie uit 2025 onderzocht de regularisatie van ongeveer 600.000 niet-EU-migranten. Daarna nam formeel werk onder immigranten toe. Gemiddeld vonden de onderzoekers geen daling van formeel werk bij autochtone werknemers. Bij laaggeschoolde werknemers daalde informeel werk zowel bij immigranten als bij autochtonen. De onderzoekers schatten ook ongeveer 4.000 euro extra belastinginkomsten per geregulariseerde migrant en vonden in hun analyse geen hogere publieke uitgaven. Belgisch onderzoek beschrijft daarnaast voorbeelden van mensen die na regularisatie hetzelfde werk legaal konden voortzetten. Dat toont dat bestaand informeel werk soms formeel kan worden, maar niet hoe vaak dat gebeurt.

Papieren creëren geen job. Maar ze kunnen het mogelijk maken dat bestaand werk formeel wordt.

Spanje in 2005 is België in 2026 niet. De arbeidsmarkt, economie, sociale zekerheid en voorwaarden voor regularisatie verschillen. Buitenlandse studies tonen wat in een bepaalde situatie gebeurde. Ze voorspellen niet automatisch wat hetzelfde beleid in België zou doen.

VAN ONZEKERHEID NAAR PERSPECTIEF

Als iemand veilig en daadwerkelijk kan terugkeren, is terugkeer een mogelijke uitkomst. Als iemand een verblijfsrecht krijgt, kan die persoon toegang krijgen tot systemen die voordien gesloten waren. Maar er is ook een derde werkelijkheid: iemand vertrekt niet en krijgt geen verblijfsrecht. Die persoon verdwijnt niet uit de samenleving. Hij of zij moet nog altijd wonen, eten, werken, relaties aangaan en kinderen opvoeden. Een deel daarvan gebeurt dan buiten de formele systemen. Dat kan onzekerheid vergroten en mensen kwetsbaarder maken voor slechte huisvesting, informeel werk, uitbuiting en uitsluiting.

Onderzoek kan ons helpen om de gevolgen van keuzes beter te begrijpen. Het kan nagaan wat langdurige onzekerheid met mensen doet, of een aanzuigeffect werkelijk optreedt en wat er gebeurt met formeel en informeel werk. Maar onderzoek kan niet bepalen welke samenleving we willen zijn. Dat blijft een maatschappelijke en politieke keuze. Daarom maken we een duidelijk onderscheid tussen wat onderzoek ons leert en waar VZW Bij Ons Thuis voor kiest.

GEEF MENSEN DIE HIER BLIJVEN DE KANS OM LEGAAL TE WERKEN, BIJ TE DRAGEN EN EEN TOEKOMST OP TE BOUWEN.

BRONNEN EN METHODOLOGISCHE VERANTWOORDING

Voor deze tekst gebruikten we zoveel mogelijk actuele juridische bronnen, officiële Belgische cijfers en oorspronkelijke wetenschappelijke studies. We maken daarbij bewust onderscheid tussen wat onderzoek vaststelt en wat het werkelijk kan bewijzen. Buitenlandse studies worden niet zomaar naar België vertaald. En wanneer Bij Ons Thuis een maatschappelijk standpunt inneemt, benoemen we dat ook zo.

Gadeyne, Surkyn & Verhaeghe - European Population Conference 2026 - Voor de ramingsmethode en de afbakening van ongeveer 112.000 niet-EU-burgers zonder legaal verblijfsstatuut, diplomatiek statuut of hangende asielaanvraag rond 2016. Schatting, geen actuele telling. Bron

Dienst Vreemdelingenzaken - Activiteitenverslag 2024 - Voor officiële cijfers over gecontroleerde vertrekken en procedures 9bis/9ter. Bron

Vreemdelingenrecht.be - Wat betekent zonder wettig verblijf? - Voor de juridische definitie en de verschillende routes naar verblijf zonder papieren. Bron

Vreemdelingenrecht.be - Bevel om het grondgebied te verlaten - Voor de actuele juridische betekenis van een BGV. Bron

Vreemdelingenrecht.be - Beroepsprocedures vanaf juni 2026 - Voor het onderscheid tussen automatisch schorsende en niet-schorsende beroepen. Bron

Vreemdelingenrecht.be - Rechten van mensen zonder wettig verblijf - Voor actuele juridische informatie over onderwijs, huisvesting, gezondheidszorg en arbeid. Bron

Herroudi, Knüppel & Blavier - International Journal of Social Psychiatry (2024) - Belgische vergelijking van mensen met en zonder wettig verblijf. Observationeel, kleine niet-representatieve steekproef. Bron

Côté-Olijnyk e.a. - Psychiatry Research (2024) - Systematische review en meta-analyse van 58 studies over langdurige verblijfsonzekerheid en psychische gezondheid. Bron

Berbée, Brücker, Garloff & Sommerfeld - Duitsland - Quasi-experimenteel onderzoek naar het lokale vraageffect van nieuw aangekomen vluchtelingen die aanvankelijk niet mochten werken. Bron

Nationale Bank van België - De economische impact van immigratie in België (2020) - Voor het bredere economische mechanisme, modelresultaten voor België en factoren die arbeidsmarktintegratie beïnvloeden. Sans-papiers zijn uitgesloten van de relevante administratieve populatie. Bron

Before & After - Voor de Belgische regularisatiecampagne van 2000 en de momentopname dat 293 van 577 gevolgde personen (50,8%) in 2005 als werkend geregistreerd waren. Observationeel, niet causaal. Bron

Larramona & Sanso-Navarro - The Manchester School (2016) - Voor de synthetic-controlanalyse van het mogelijke magnet effect na de Spaanse regularisatie van 2005. Bron

Elias, Monras & Vázquez-Grenno - Journal of Labor Economics (2025) - Voor de analyse van de Spaanse regularisatie van ongeveer 600.000 niet-EU-migranten: formele/informele arbeid, magnet effect en belastinginkomsten. Bron

Redactionele keuze: waar bronnen alleen een observatie of associatie ondersteunen, formuleren we geen causaal effect. Buitenlandse studies worden niet één-op-één naar België vertaald. De slotboodschap is het maatschappelijke standpunt van VZW Bij Ons Thuis, niet een wetenschappelijke conclusie.